Kavram
Enneagramda gelişim seviyesi: merdivenin neresindesin
Sonucunda numarasız bir bant gördün, internette ise dokuz seviyeden söz ediliyor ve hangisinde olduğunu merak ediyorsun. Bu sayfa hiçbir tipin basamaklarını anlatmıyor: onun için dokuz ayrı sayfa var. Burada merdivenin kendisi var: nereden geldiği, dokuz basamağın üç banda nasıl dağıldığı, üzerindeki hareketin oklardan farkı ve testin bunun neresini ölçebildiği, neresini ölçemediği.
01
Dokuz seviye, üç durum
- İhtiyaç duyulanın başkalarından istenmeye başlandığı ilk basamak
- İnsanın hâlâ ayakta kaldığı son basamak
- Dokuz basamağın hepsinde tip aynı
Seviye merdivenini Don Richard Riso 1977’de kurdu, 1987 tarihli kitabında anlattı ve 1996 baskısı için Russ Hudson’la yeniden düzenledi. Tasarıma göre merdiven tek bir şeyi ölçer: insanın kendi tipinin düzeneğiyle ne kadar bütünleştiğini. Üst basamaklarda tip, insanın özgürce kullandığı ve kenara koyabildiği bir yoldur. Alt basamaklarda o yol insanı kullanır: her şey kendiliğinden, savunmadan yapılır ve artık kenara konamaz.
Basamak dokuz tanedir, üç bandın her birinde üçer tane. Bu sitede bantlara “kaynakta”, “eşitlikte” ve “kıskaçta” denir; literatürün insanı yargılayan sözleri kullanılmaz, çünkü bant bugünkü durumu anlatır, insanın kendisini değil. Bandın içinde basamaklar derece derece ayrılır ve dokuzdan ikisi ayrıca önemlidir. Dördüncü basamak, ihtiyaç duyulan şeyin başkalarından istenmeye başlandığı ilk basamaktır. Altıncı basamak insanın hâlâ ayakta kaldığı son basamaktır; orada insan, kendisi için en çok korktuğu şeyi başkalarına yapar.
Merdivenin asıl özelliği: tip dokuz basamağın hepsinde aynıdır. Aşağı inen bir Dört, Beşe ya da İkiye dönüşmez; Dördün en kötü baskısına dönüşür. Yukarı çıkan Dört genel olarak daha iyi bir insan olmaz; savunmalarından arınmış bir Dört olur. Bu yüzden merdiven bir değil dokuz tanedir: aynı basamak Dörtte ve Sekizde iki ayrı durumdur.
02
Merdivende hareket
Yatay: ok yönünde başka bir tipe doğru
Dikey: kendi tipinin içinde yukarı ve aşağı
Başka birine mi benzedin, yoksa kendinin daha kötü bir hâline mi geldin?
Merdivendeki hareket dikeydir: kendi tipinin içinde yukarı ve aşağı. Herkesin alışık olduğu bir basamağı vardır, onun etrafında salınır ve bu salınımın bir genişliği vardır. Bir günde bir basamak inip geri dönmek mümkündür; zor bir yılda bir bant kaymak, yıllarca süren çalışmayla alışık olunan basamağı yükseltmek de. Değişen basamaktır, tip değişmez.
Oklar ise yataydır: ok yönünde başka bir tipe doğru hareket. Riso ile Hudson okları seviyelerle açıkça bağlar. Yük altındaki Bir, Dördün özelliklerini alır, ama aynı basamakta duran Dördün özelliklerini; gelişimde ise kaynakta duran bir Yedinin özelliklerini. Ok kimin özelliklerinin belirdiğini söyler, merdiven hangi nitelikte belirdiğini. Her tipin oklarının nereye gittiği kendi sayfasında; burada yalnızca iki eksenin farkı var.
İkisinin karışması bir kelime yüzündendir: iki hareket de stres diye anılır. Ayırmak için tek soru yeter: insan başka birine mi benzemiştir, yoksa kendinin daha kötü bir hâline mi gelmiştir? İlki ok, ikincisi merdiven. Çoğu zaman ikisi birlikte olur ve ikisini birden görmek işe yarar: bir basamak kayış genellikle stres noktasının özellikleriyle gelir, geri dönüş ise gelişim noktasınınkilerle.
03
Test neyi ölçüyor
108madde dokuz basamaktan yaklaşık üçünü ayırt eder
Bir numara daha kesin görünürdü, ama uydurulmuş olurdu
Bant cetveldeki bir nokta değil, bir ağır basma
Hem kaynağın hem kıskacın altına aynı anda imza atabilirsin
Aynı bandın ikinci işareti: kimin özellikleri daha belirgin
Test basamağı değil bandı gösterir ve nedeni aritmetiktir. Dokuz basamağı güvenilir biçimde ayırmak için ankete 108 maddenin sağlayamayacağı bir isabet gerekir; bu uzunlukta yaklaşık üç basamak ayırt edilebilir. Bir basamak numarası daha kesin görünürdü, ama uydurulmuş olurdu.
Bant bir cetvel üzerindeki nokta değil, bir ağır basmadır. Kaynakla ilgili maddeler ile kıskaçla ilgili maddeler farklı şeyleri ölçer ve insan ikisinin altına da aynı anda imza atabilir. Bu yüzden “eşitlikte” yarı yolda demek değildir; hiçbir tarafın ağır basmadığı anlamına gelir. Bunun üstüne test, kimin özelliklerinin daha belirgin çıktığına bakar, gelişim noktasının mı stres noktasının mı, ve bu aynı bandın ikinci işaretidir. Formül, sınırlar ve bandın nerede yanıldığı metodoloji sayfasında.
05
Sık sorulanlar
Sonuçta neden seviye numarası yok?
Çünkü 108 maddelik bir anket dokuz basamaktan yaklaşık üçünü ayırabilir ve bant, bu isabetin dürüst birimidir. Bir numara daha ciddi görünürdü ama uydurulması gerekirdi. Bant değil basamak istiyorsan, yeri kendi tipinin seviyeler sayfası: orada dokuz basamak tek tek anlatılıyor ve kendininkini iki sınır ile üç sorudan bulabilirsin.
Bir basamak yukarı çıkmak mümkün mü?
Evet, hem de aynı anda iki hızda. Şu anki basamağın günlerle değişir: iyi bir haftadan sonra kıskaçtan bir basamak uzakta durursun, kötü bir haftadan sonra bir basamak yakınında. Geri döndüğün alışık olduğun basamak ise yıllarla değişir. Çıkış seni başka bir tip yapmaz: kaynakta bir Dört yine Dörttür, sadece düzeneğine boyun eğmek yerine onu kullanır.
Gelişim seviyesi, stres ve gelişim oklarıyla aynı şey mi?
Hayır, bunlar iki ayrı eksen. Seviye kendi tipinin içinde yukarı ve aşağı harekettir; oklar ise başka bir tipe doğru hareket. Riso ile Hudson ikisini birbirine bağlar: yük altında tip, stres noktasının özelliklerini kendi basamağında alır. Kontrol sorusu: başka birine mi benzedin, yoksa kendinin daha kötü bir hâline mi geldin? İlki ok, ikincisi merdiven.
Kıskaçtaysam tipim yanlış mı belirlenmiş?
Hayır. Tip bütün basamaklarda aynıdır ve kıskaçta insan yine kendisidir, yalnızca yedeği kalmamıştır. Çoğu zaman tersi olur: kıskaçtayken kendini bir tarifte tanımak zordur, çünkü tip tarifleri orta banda göre yazılır. Tipinden gerçekten kuşkuluysan bunu banda göre değil, güdüne ve alt tipine göre sına: bant şu an nasıl olduğunu söyler, kim olduğunu değil.
Alışık olunan seviye ne demek?
Koşullar seni bir yöne çekmeyi bıraktığında geri döndüğün basamak. Riso ile Hudson buna ağırlık merkezi der. Etrafında bir salınım payı vardır: iyi haftalarda kaynağa doğru bir iki basamak, kötü haftalarda kıskaca doğru. Sonuçtaki bant ağırlığın şu an nerede olduğunu gösterir; alışık olunan basamak ancak birkaç ay içinde görünür.