Bu test nasıl kurulu

1Test neyi ölçüyor, neyi ölçmüyor

Test dört sayı bildiriyor ve dördü de aynı cevaplardan hesaplanıyor. Tipin, dikkatinin nasıl kurulduğudur: sen karar vermeden nereye gittiği ve fark etmeden sürekli çözdüğün sorunun ne olduğu. Bu bir nitelikler kümesi ya da güçlü yönler listesi değil. Aynı tipten iki insan, o kuruluş dışında neredeyse her şeyde birbirine benzemeyebilir. Kanadın, iki komşundan birinin kattığı tondur ve güdüden çok davranışta görünür. İçgüdüsel alt tipin, gücünün büyük bölümünün nereye yöneldiğidir: kendi geçimini sağlamaya, insanlar arasındaki yerine ya da tek bir yakın bağa. Bir tipin dışarıdan görünen desenini o kadar değiştirir ki, insanın kendi tarifinde kendini bulamamasının en sık nedeni odur. Durumun bir durumdur, bir not değil. Şu anda hangi kipte olduğunu söyler ve ömür boyunca, bazen gün içinde yer değiştirir. Testin yapmadığı şey: kendini bulacağına söz vermez. Tarif bazen hemen oturur, bazen oturmaz ve ikincisi hesabın yanlış olduğu anlamına gelmez. Hayatının ne kadar iyi gittiğini de ölçmez, ne yapacağını da öngörmez, kim olman gerektiğini de söylemez.

2108 soru nereden geldi

108 sorunun hepsi bu test için yazıldı. Hiçbiri başka bir anketten alınmadı: ödünç alınan bir soru, ödünç aldığı modeli de beraberinde sürükler ve burada neyi ölçtüğünü kimse denetleyemez. Dokuz tipin her birine on iki soru. Her on ikilinin içinde hangi sorunun hangi kipe ve hangi içgüdüye ait olduğu önceden kararlaştırılıyor ve o dağılım her derlemeden önce makineyle sınanıyor: bozulmuşsa derleme geçmiyor. Her dil sürümü başka bir dilden çevrilerek değil, aynı yapı kartından yazılıyor. Bu kabaca iki katı pahalıya geliyor ve tek bir nedenle yapılıyor: bir soruyu çevirmek, o sorunun neyi ölçtüğünü değiştiriyor. Bir sorunun yapamayacakları: iki ifadeyi birbirine dikmez, tek bir ifade taşır; ikili olumsuzluk içermez; kuramdan hiçbir terim taşımaz. Hangi ölçeği beslediğini çıkarabiliyor olmaman gerekir.

3Sonuç nasıl hesaplanıyor

Çoğu kişilik testinden başlıca farkımızı açıkça söylemekte yarar var: seni başka insanlardan kurulu bir veri tabanıyla kıyaslamıyoruz. Genellikle tersi yapılır. Cevapların binlerce başkasının cevabının yanına konur, ortalamaya göre konumun okunur ve sonuç oradan çıkar. Bu yöntemin hoş olmayan bir özelliği var: sonucun, senden önce testi kimin çözdüğüne bağlı oluyor. Örneklemi değiştir, tip değişsin. Biz başka türlü hesaplıyoruz. Cevapların kendi dağılımına getiriliyor: önemli olan bir şeye dört verip vermediğin değil, kendi verdiklerinin içinde neyi hepsinden yüksek tuttuğun. Yüksek puanı bol veren biriyle onu kıskanan biri karşılaştırılabilir çıkıyor, çünkü her biri kendisiyle kıyaslanıyor. Buradan da en sevdiğimiz sonuç doğuyor: veri tabanımız büyüdüğünde senin sonucun değişmeyecek. Yalnızca senin cevaplarından hesaplanıyor, başka hiçbir şeyden. Güven de aynı biçimde hesaplanıyor. Birbirine ait soruları ne kadar tutarlı cevapladığına ve birinci adayın ikinciden ne kadar ayrıldığına bakıyoruz. Zar zor ayrıldıysa tek cevaba yuvarlamak yerine bunu söylüyoruz.

4Durumun neden numarası yok

Klasik modelde dokuz seviye var ve numaralanmış durumda. Biz üç bant gösteriyoruz ve numara vermiyoruz. Neden bir zevk meselesi değil, aritmetik. Dokuz basamağı güvenilir biçimde ayırmak için bir teste, 108 soruluk bir formun sahip olmadığı ve olamayacağı bir isabet gerekir: bin soru gibi bir şey ister. Bizim uzunluğumuzda dürüstçe ayrılabilen üç basamak var, biz de üç gösteriyoruz. Bir numara daha isabetli görünür ve uydurulmuş olurdu; üçünü ayırt edebilirken dokuz göstermek, var olmayan bir isabeti satmak demektir. Aritmetikten daha önemli bir şey daha var: bant, hangi basamakta durduğunu değil, sende hangi tarafın ağır bastığını gösteriyor. Üstteki maddelerle alttakiler tek bir cetvelin iki ucu değil. Üsttekiler kendi özelliğinin sana neye mal olduğunu ölçüyor; alttakiler işler zorlaştığında seni komşu tiplerden ayıran şeyi ölçüyor. Bunlar ayrı iki büyüklük. Bu yüzden bir insan aynı anda hem gücünün yerinde hem kıskaçta olabiliyor ve ortadaki bant yarı yarıya anlamına gelmiyor, hiçbir tarafın ağır basmadığı anlamına geliyor. Bantların adları da bilerek seçildi: kaynakta, eşitlikte, kıskaçta. Burada literatürde sık geçen sağlıklı ve sağlıksız kelimelerini bulamazsın. Bir bant insanı değil, onun bugün içinde bulunduğu durumu anlatır ve hüküm gibi duyulan bir etiket çoktan insanı anlatmaya geçmiştir.

5Ne sıklıkta yanılıyoruz

Dürüst cevap: henüz bilmiyoruz ve bilmiyormuş gibi de yapmayacağız. Tek bir canlı sonucu denetlemiş değiliz. Elimizde bir model üzerinde yapılmış bir hesap var. İnsanların böyle sorulara nasıl cevap verdiğini tarif ettik, o tariften tipleri önceden bilinen altmış bin hayalî insan kurduk ve onların cevaplarını, senin sonucunu üreten hesabın aynısından geçirdik. Sonra hesabın söylediğiyle içine konulanı karşılaştırdık. Bunun gerçek bir denetimden farkı basit: insanlar üzerinde değil, kendi kurduğumuz bir insan modeli üzerinde saydık. Model canlıya benzemiyorsa, sayının canlıyla ilgisi yoktur. O hesaba göre, söylediğimiz tip kabaca her on altıda bir yanlış çıkıyor. Kanat ve içgüdü benzer sonuç veriyor, her biri yaklaşık %6 ve kişi kanat doborunu çözerse bu oran %4 civarına düşüyor. Bu sayıların okunamayacağı bir çekince var: yalnızca hakkında bir şey söylediğimiz insanlar arasında hesaplanıyorlar. Bir yerine iki yakın aday gösterdiğimiz yerde yüzde yok, çünkü bir iddia da yok. Aynı bakış, güven derecelerinin neden gerektiğini de gösteriyor. Bir tipi güvenle söylediğimiz yerde, aynı kişinin iki turu yüzde içinde 97 kez uyuşuyor. Söylemediğimiz yerde uyum neredeyse rastlantı düzeyine düşüyor. Bu, tek bir özelliğin iki yandan görünüşü: güven, bildiğimizi bilmediğimizden ayırıyor. Testi iki kez çözmüş yeterince insan biriktiğinde hesabın yerini ölçüm alacak. Nasıl olacağı bu sayfada yazıyor.

6Emin olmadığımızda ne oluyor

Yumuşak bir sonuç ne bir ret ne de bir arıza. Sınırı dürüstçe söylenmiş aynı ölçüm. Birinci aday ikinciden yeterince ayrılmadığında ikisini birden gösteriyor ve kişinin tam olarak neyin arasında seçim yaptığını söylüyoruz. Tek cevaba yuvarlamak daha kolay olur ve daha kendinden emin görünürdü, ama artık bizim tahminimiz değil, senin yerine verdiğimiz kararımız olurdu. Dobor her yerde yok ve bu fark önemli. Kanat için işe yarıyor: oradaki engel ölçüm gürültüsü, yani iki komşuyu ayırmaya yetecek kadar sorumuz olmaması ve bir düzine soru daha onları gerçekten ayırıyor. İçgüdü için dobor yok, üstelik uğraşmadığımız için değil. Birçok insanda birinci ve ikinci içgüdü, veri yetersizliğinden değil, gerçekten birbirine yakın. Böyle bir durumda dobor, ölçümün isabetine değil, ölçülecek bir şeyin olmamasına toslar: var olmayan bir fark yeni sorulardan doğmaz. Bu yüzden iki içgüdü neredeyse eşit çıktığında ikisini de gösteriyor ve bir test daha çözmek yerine iki tarifi de okumayı öneriyoruz.

7Ne kapalı ve neden

Neredeyse her şey açık. Dört çıktının formülleri, güvenin nasıl hesaplandığı, eşiklerin kendisi, soruların kiplere ve içgüdülere nasıl dağıldığı, ağırlıkların nereden geldiği, yolda deneyip attıklarımızın listesi. Kapalı olan tek bir şey var: hangi sorunun hangi tipe ait olduğu ve onunla birlikte bankanın içindeki ayırt etme kodları. Bunun tam olarak tek bir nedeni var ve açıkça söylemekte yarar var. Hangi soruların hangi tiple eşleştiğini bilerek istediğin sonucu alabilirsin. Geri kalan her şey tam tersi nedenle açık: bizi denetlemene yarıyor, testi kandırmana değil. Çizgi tam orada geçiyor, başka hiçbir yerde: cevabı ayarlamaya yarayacak olan kapalı, yöntemi açıklayan açık.

8Bu test neyi yapamaz

Bu testin yapmadığı üç şey ve üçü de küçük punto değil, olgu olarak söyleniyor. Birincisi. Bu test tanı koymaz. Sonuç, kendini daha iyi anlaman için var, o kadar. Bir uzmanla konuşmanın yerini de tutmaz ve dört sayının hiçbiri bir sağlık durumu anlatmaz. İkincisi. Test eleme için uygun değil. Ne işe alımda, ne değerlendirmede, ne rol dağıtımında, ne de bir insan hakkında başkasının verdiği herhangi bir kararda. Sonuç öz bildirimden hesaplanıyor, yani insanın belirli bir gün kendisi hakkında söylediğinden ve bunu başkasının kararına dayanak yapmak o insana karşı dürüst değil. Üçüncüsü ve en az göze çarpanı bu. Bir aletin kendisiyle uyuşması, doğru ölçtüğü anlamına gelmez. Yanlış şeyi istikrarlı biçimde ölçen bir test güzel bir tekrarlanabilirlik gösterir: her seferinde aynı biçimde yanılır ve bunu yaparken güvenilir görünür. Yüzde içinde 97 hakkında ve yeniden çözme hakkında söylenen her şey uyuma aittir, isabete değil. Ölçtüğümüz şeyin enneagram mı yoksa yanındaki başka bir şey mi olduğunu denetlemek ayrı bir iş ve o iş hâlâ önümüzde. Bunu belirli bir nedenle söylüyoruz: güvenilirliği isabet sanmaya biz de az kalsın kapılıyorduk.

9Bu nasıl sınanacak

Düzenek basit ve planlarda beklemek yerine ilk sürümle birlikte geliyor. Testi çözenlerin bir bölümü, ücretsiz olarak ikinci kez çözmek için bir davet alacak ve iki sonucunu yan yana görecek. Bu kurgunun üç yanı bilerek böyle. Davet rastgele. Bu, göründüğünden önemli: yalnızca sonucundan kuşkulananları davet edersen, içinde görünmeyen bir hata taşıyan bol miktarda veri toplarsın, çünkü kuşkulananlar geri kalanlardan tam da bizi ilgilendiren yönde ayrılıyor. İkinci denemeye kadar geçen aralık değişiyor, birkaç haftadan bir yıla kadar ve o da rastgele atanıyor. Sabit bir aralıkta, önceki cevapların hatırlanması ile insandaki gerçek değişim kalıcı olarak birbirinden ayrılamaz kalır. İki sonuç da kişiye eksiksiz gösteriliyor, aralarında uyuşmazlık varsa o da dâhil. İki bin beş yüz kadar çifti yeterli sayıyoruz. Onlar toplandığında buradaki hesabın yerini bir ölçüm alacak ve burada bir tarih duracak.

10Model nereden geldi

Model, Oscar Ichazo’nun saplantılar enneagramına dayanıyor, karakter psikolojisine Claudio Naranjo tarafından taşındı ve Don Richard Riso ile Russ Hudson tarafından geliştirildi; gelişim seviyeleri de onlarla birlikte ortaya çıktı. Yirmi yedi içgüdüsel alt tipi Naranjo sistemleştirdi.

Başkasının anketlerini kullanmıyoruz: bu test ne RHETI ne de iEQ9; proje ne The Enneagram Institute ile ne de Integrative9 ile bağlantılı ve RHETI ile iEQ9 sahiplerinin markalarıdır. 108 sorunun hepsini biz yazdık. Bu liste, soruların kaynağı değil, modelin kökeni ve bilimsel bağlamıdır.

Ayrıca Türkiye için ayrıca söylenmesi gereken bir şey var. Enneagramın Türk akademik geleneğine uyarlanmış bir sürümü var, Dokuz Tip Mizaç Modeli (DTMM) ve onun kendi ölçeği ve kendi tip adları bulunuyor. Bu test o model değildir ve onunla bağlantılı değildir. Aradaki başlıca ayrım da adlarda değil, iddiada: DTMM dokuz tipin kişilik değil, doğuştan gelen mizaç olduğunu savunuyor. Biz tipin yanında bir de değişen bir durumu ölçüyoruz ve bunu ayrı gösteriyoruz.

1. Hook, J. N., Hall, T. W., Davis, D. E., Van Tongeren, D. R., Conner, M. (2021)The Enneagram: A systematic review of the literature and directions for future researchJournal of Clinical Psychology, 77(4), 865-883Enneagram araştırmalarının sistematik derlemesi: neyin sınandığı ve neyin sınanmadığı.doi:10.1002/jclp.23097
2. Bland, A. M. (2010)The Enneagram: A Review of the Empirical and Transformational LiteratureThe Journal of Humanistic Counseling, Education and Development, 49(1), 16-31Bir önceki kuşağın görgül literatürünün derlemesi.doi:10.1002/j.2161-1939.2010.tb00084.x
3. Newgent, R. A., Parr, P. E., Newman, I., Higgins, K. K. (2004)The Riso-Hudson Enneagram Type Indicator: Estimates of Reliability and ValidityMeasurement and Evaluation in Counseling and Development, 36(4), 226-237Riso ile Hudson’ın anketi için güvenilirlik ve geçerlik kestirimleri.doi:10.1080/07481756.2004.11909744
4. Wagner, J. P., Walker, R. E. (1983)Reliability and validity study of a Sufi personality typology: The enneagramJournal of Clinical Psychology, 39(5), 712-717Tipoloji üzerine ilk psikometrik çalışmalardan biri.doi:10.1002/1097-4679(198309)39:5<712::AID-JCLP2270390511>3.0.CO;2-3
5. Sutton, A., Allinson, C., Williams, H. (2013)Personality type and work-related outcomes: An exploratory application of the Enneagram modelEuropean Management Journal, 31(3), 234-249İş çıktıları üzerinde enneagramın Beş Faktör ile karşılaştırılması.doi:10.1016/j.emj.2012.12.004
6. Daniels, D., Saracino, T., Fraley, M., Christian, J., Pardo, S. (2018)Advancing Ego Development in Adulthood Through Study of the Enneagram System of PersonalityJournal of Adult Development, 25(4), 229-241Daniels grubunun, modeli çalışarak yetişkinlikte gelişim üzerine yaptığı çalışma.doi:10.1007/s10804-018-9289-x
7. Alexander, M., Schnipke, B. (2020)The Enneagram: A Primer for Psychiatry ResidentsAmerican Journal of Psychiatry Residents' Journal, 15(3), 2-5Psikiyatri asistanları için modele kısa bir giriş.doi:10.1176/appi.ajp-rj.2020.150301
8. Goldberg, L. R., Johnson, J. A., Eber, H. W., Hogan, R., Ashton, M. C., Cloninger, C. R., Gough, H. G. (2006)The international personality item pool and the future of public-domain personality measuresJournal of Research in Personality, 40(1), 84-96Kamuya açık madde havuzları üzerine kanonik makale. Madde yazma disiplinimiz o geleneği izliyor; maddelerin kendisi bize ait.doi:10.1016/j.jrp.2005.08.007
9. Meade, A. W. (2004)Psychometric problems and issues involved with creating and using ipsative measures for selectionJournal of Occupational and Organizational Psychology, 77(4), 531-551Ipsatif ölçeklerin neden tehlikeli olduğu. Puanlamanın kuruluşunda hesaba katıldı.doi:10.1348/0963179042596504
10. Riso, D. R., Hudson, R. (1996)Personality Types: Using the Enneagram for Self-DiscoveryHoughton Mifflin, ISBN 978-0-395-79867-6Gelişim seviyeleri burada anlatılıyor ve kanatlar da aynı çalışma çizgisinde sistemleştirildi.
11. Riso, D. R., Hudson, R. (1999)The Wisdom of the EnneagramBantam Books, ISBN 978-0-553-37820-1Riso ile Hudson modelinin en bilinen sunumu.
12. Naranjo, C. (1994)Character and Neurosis: An Integrative ViewGateways Books and Tapes, ISBN 978-0-89556-066-7Naranjo modeli karakter psikolojisine taşıdı ve yirmi yedi içgüdüsel alt tipi geliştirdi.
13. Palmer, H. (1988)The Enneagram: Understanding Yourself and the Others in Your LifeHarper & Row, ISBN 978-0-06-250673-3Palmer çizgisi: tipin anahtarı olarak dikkat.
14. Daniels, D., Price, V. (2009)The Essential Enneagram: The Definitive Personality Test and Self-Discovery GuideHarperOne, ISBN 978-0-06-171316-3Stanford SEDI anketini ve onun geçerlik verilerini taşıyan kitap.
15. The Oscar Ichazo FoundationArica SchoolOscar Ichazo’nun okulu. Bütün modern tipoloji, onun saplantılar enneagramında başlıyor.arica.org
16. 特定非営利活動法人 日本エニアグラム学会日本エニアグラム学会Japonya Enneagram Derneği. Materyalleri, bu sitenin Japonca terminolojisini denetlemek için kullanıldı.www.enneagram.ne.jp
17. 鈴木秀子 (2004)9つの性格 エニアグラムで見つかる「本当の自分」と最良の人間関係PHP文庫, ISBN 978-4-569-66106-3Enneagram üzerine en bilinen Japonca kitap ve buradaki Japonca ifadelerin karşılaştırıldığı kaynak.