Mức độ phát triển trong Enneagram: bạn đứng ở bậc nào

Cái thang mức độ do Don Richard Riso dựng năm 1977, in thành sách năm 1987, rồi cùng Russ Hudson sửa lại cho lần in năm 1996. Theo ý người dựng, thang này đo đúng một thứ: con người đã dính vào bộ máy của loại mình sâu tới đâu. Ở những bậc cao, loại là một cách sống mà người ta cầm trong tay: dùng khi cần, bỏ xuống được. Ở những bậc thấp, cách sống ấy cầm lấy người: mọi việc chạy tự động, chạy để phòng thủ, và không còn bỏ xuống được nữa.

Thang có chín bậc, chia đều thành ba trạng thái. Trên trang này ba trạng thái gọi là “còn dư sức”, “vừa đủ sức” và “hụt sức”, chứ không lấy những chữ kết án quen thấy trong sách vở: một trạng thái mô tả hôm nay người ta ra sao, không mô tả người ta là ai. Trong cùng một trạng thái, các bậc khác nhau về độ đậm, và hai trong chín bậc có vai riêng. Bậc bốn là bậc đầu tiên mà thứ mình cần bắt đầu được đòi từ người khác. Bậc sáu là bậc cuối cùng mà người ta còn giữ được mình, và ở đó họ làm với người khác đúng cái họ sợ nhất cho chính mình.

Tính chất quan trọng nhất của thang: loại không đổi ở cả chín bậc. Đi xuống, loại 4 không biến thành loại 5 hay loại 2, mà thành một bản loại 4 xấu hơn. Đi lên, loại 4 không thành người tốt hơn nói chung, mà thành chính mình khi đã tháo hết lớp phòng thủ. Vì vậy có chín cái thang chứ không phải một: cùng một bậc ở loại 4 và ở loại 8 là hai trạng thái khác nhau.

Đi trên thang là đi theo chiều dọc: lên và xuống bên trong loại của mình. Mỗi người có một bậc quen, nơi họ hay quay về, và một biên độ dao động quanh bậc ấy. Trong một ngày có thể tụt một bậc rồi trở lại; qua một năm khó khăn có thể trôi cả một trạng thái; qua nhiều năm làm việc với mình có thể nâng bậc quen lên. Cái đổi là bậc, loại thì không đổi.

Đường nối là chiều ngang: đi về phía một loại khác theo mũi tên. Riso và Hudson buộc hai chiều này vào nhau. Khi bị dồn ép, loại 1 lấy nét của loại 4, nhưng là loại 4 đang đứng ở cùng bậc với mình; khi đang lớn lên, loại 1 lấy nét của loại 7 còn dư sức. Mũi tên nói nét của ai đang hiện ra, còn cái thang nói nét ấy hiện ra trong tình trạng nào. Mũi tên của từng loại dẫn đi đâu thì trang của loại ấy kể; ở đây chỉ có sự khác nhau giữa hai trục.

Hai chuyển động này hay bị lẫn vào nhau vì một chữ: cả hai đều được gọi là căng thẳng. Tách chúng ra chỉ cần một câu hỏi: mình bắt đầu giống một người khác, hay mình thành một bản xấu hơn của chính mình? Vế đầu là chuyện của đường nối, vế sau là chuyện của cái thang. Trong thực tế hai chuyện thường xảy ra cùng lúc, và thấy cả hai thì có ích: tụt xuống một bậc thường kéo theo nét của điểm căng thẳng, còn quay lên thường đi cùng nét của điểm phát triển.