İçgüdüsel alt tip
Enneagram so4: utanç kimin gözünden bakar
Utanç denince kızaran yanaklar, yere eğilen gözler akla gelir; so4 sonucunu alan ise belki toplantıda ilk söz isteyen, düğünde halay başı çeken biridir. İki resim aynı insanda nasıl buluşur, soru bu. Kodu şimdilik bir aday say; sp4 ve sx4 da aynı tipin masasında. Kızarmayan bir Dört’ün kalabalıkta neyi koruduğu ve utancın bunun neresine düştüğü anlaşılınca kelime ya yerine oturur ya oturmaz.
- önde
- yanında
- unutulmuş
Alt tip kodu, diğer ikisinden hangisinin yanında, hangisinin unutulmuş olduğunu söylemez
01
Bu içgüdü neyi korur
- spkendi alanımı korurum
- soortak olanı beslerim
- sxtek bir kişiye bağlanırım
Halk Eğitim Merkezi’nin ebru kursunda on iki kişi aynı teknelerin başına geçer, üçü lale yapar. Hoca bir kâğıdı sudan kaldırıp havaya tuttuğunda sınıf, sapı ince, başı hafifçe sola eğik laleye bakıp imzayı görmeden “Tarık’ın lalesi” der. Tarık’ın sosyal içgüdüsü için gruptaki yer bu cümlenin kendisidir, çünkü bir Dört ancak kimseyle karıştırılmadığı yerde orada olduğunu hisseder.
Dönem sonunda merkezin Instagram hesabı kursiyer işlerini paylaşır; Tarık’ın lalesi “başlangıç grubumuzun ilk çalışmaları” başlığıyla, yeni gelenlerin kâğıtları arasında çıkar ve kurstan kimse altına bir şey yazmaz. Ertesi cumartesi Tarık hocadan tek bir şey ister: yeni başlangıç grubunun ilk dersinde tekne başına o geçsin, on iki acemi ebruyu ilk kez onun elinden görsün.
Kasımda babasının Gemlik’teki zeytini toplanır ve Tarık hafta sonlarını ağaç altında geçirir. Yine de her cumartesi şafakta yola çıkıp öğlen İstanbul’a döner: kurstan sonra hocanın eski öğrencilerle oturduğu pastanede, sergide hangi duvarın kime kalacağı, belediyenin ebru gününde tekneye kimin geçeceği iki çay arasında konuşulur. Masada olmayan, orada başkalarının cümlesiyle anlatılır.
02
Tipin tutkusunu nasıl renklendirir
- Tipin tutkusu içgüdünün içinden dışarı çıkar
- Karşı tip: tutku kendi aleyhine döner
Sergi açılışında belediye başkanının eşi Gülay Hanım’ın kâğıdını oracıkta satın alır; hoca çerçevenin köşesine kırmızı bir nokta yapıştırır, kurs alkışlar. Tarık’ın duvarında nokta yoktur. Ertesi sabah kuzenini arar: sergi kapanmadan gelip bir kâğıdını alsın, parası kendisinden. Başkasında gördüğünü kendinde de görmek isteyen kıskançlık, evdeki bir kâğıtla uğraşmazdı; burada on iki kişinin baktığı boş bir duvarla uğraşır.
Utanç, grubun gözünü gruptan önce getirir. Tarık tekneye bir lale açarken arkasına bir ayak sesi yaklaşırsa bizi suya daldırıp çiçeği dağıtır, suyu gazeteyle sıyırıp baştan başlar. O sırada arkasında duran kimse yoktur, bir şey söyleyen de olmamıştır; bulanan su, bakılabileceği ihtimaline verilmiş bir cevaptır.
Pastanede Gülay Hanım’ın silsilesi konuşulur: hocasının hocası Mustafa Düzgünman’mış. O cumartesiden sonra Tarık’ın kıskançlığı kendine bir dede bulur: dedesi gençliğinde Tophane’de bir ebru atölyesine gidip gelmiş. Hikâye her hafta büyür, önce atölye, sonra usta, sonra ustanın verdiği bir kâğıt. Bir gün masadan biri, o dedeyi Tophane’de tramvay biletçisi olarak hatırladığını söyler.
03
Kendi tipindeki diğer ikisinden farkı ne
- Bu sayfa
- Karşı tip
sp4, sebat
Karşı tipİkisi de yıllar sonra bile üniversite sınavındaki sıralamaları sorulunca lafı başka yere çevirir. Cuma akşamı halısahada bir arkadaşları röveşata golü atar, video gece yarısına kadar grupta elden ele dolaşır. sp4 ertesi akşamdan itibaren sitenin otoparkında zayıf sol ayağıyla duvara top vurur ve golü kimin attığını bir hafta içinde unutur. so4 pazartesi grubun kadrosunu kurmayı üstlenir; artık her perşembe kimin oynayacağını o yazar, maçtan sonra oturulacak yeri de o seçer. Bir gol herkesin telefonunda dönerken seni rahatsız eden, onu senin atamayacak olman mı, yoksa o gece grupta adının hiç geçmemesi mi?
sx4, rekabet
Bir misafirlikte çayın kimden başlanarak dağıtıldığını ikisi de saniyesinde fark eder. Kahvedeki okey masasında yıllardır aynı dört kişi oturur; askerden dönen bir tanıdık bir akşam boş sandalyeye geçer ve en eski arkadaşları onu yanından ayırmaz olur. sx4 gözünü o yeni adamdan alamaz: oyununu çözer, onu baş başa bir el piştiye çağırır, arkadaşın önünde yenmek ister. so4 bütün kahveyi düşünür: ocakçı, öbür masalar, müdavimler onu artık o masada kimin yerine sayıyor. Ertesi akşam herkesten önce gelip eski sandalyesine oturur ve her masaya tek tek selam verir. Böyle bir akşamın dönüşünde kafanda kim döner: yeni gelen mi, yoksa bütün kahve mi?
04
Dizilişteki yeri ve unutulmuş içgüdü
- so/sp/sx
- so
- sp
- sx
- so/sx/sp
- so
- sx
- sp
Önde bu içgüdü olduğunda iki diziliş mümkün
Ev sahibi kirayı ikiye katlayınca Tarık’a Beylikdüzü’nde, eşinin kuzeninin boş duran üç odalı dairesi neredeyse bedavaya önerilir. Aile, kursa on dakikalık yürüyüşle gidilen Üsküdar’daki iki odalı evde kalır ve yeni kirayı ödemeye başlar. Sosyal içgüdünün önde durduğu bu evde iki kız bir odayı paylaşmayı sürdürür, ay sonları eskisinden dar geçer.
Kendini koruma unutulmuş dizilişte doktorun verdiği bel korsesini çekmecede tutan, Tarık’ın kıskançlığıdır: kursta aynı yaştaki Gülay Hanım’ın eşi tepsileri merdivenden ikişer taşır, Tarık onun yanında korseyle görünmeyi kendine yediremez. Bir cumartesi tekneye eğildiği yerden doğrulamaz; iki kursiyer onu koluna girerek indirir, sınıf pencereden bakar.
Dizilişte bire bir unutulmuşsa aynı kıskançlık, kurstaki tek yakın dostluğu gözden kaçırtır. Yan teknedeki emekli Nevzat her cumartesi Tarık’a çay koyup anlatmaya başlar; Tarık başını çevirip Gülay Hanım’ın teknesine bakar. Nevzat İzmir’e taşınınca kursa bir kart yollar, altında Tarık’a tek satır: “Sana anlatamadığım bir hikâye kaldı.” Tarık, adamın anlattıklarından hiçbirini hatırlamaz.
05
Test ne gösterir
Her şey ayrıştı: alt tip ve dizilişin tamamı
Yanında ve unutulmuş neredeyse eşit: dizilişsiz alt tip
Önde ve yanında neredeyse eşit: iki aday
Şunu baştan söyleyelim: dört sonuç içinde test en az isabetle baskın içgüdüyü yakalar. Her iki kişiden birinde puanlar birbirine yakın kalıyor; öyle durumlarda sana bir tane yerine iki tane gösteriyoruz. Utancın bir kolaylığı vardır: incindiği yeri istemediği yer diye anlatabilir. Bu yüzden so4 kendini tarif ederken kalabalık sofralardan kaçtığını, hafta sonunu evde geçirmeyi sevdiğini, iki üç dostun ona yettiğini söyler; bu cümleler kulağa uykusunu, sofrasını, cebini kollayan birinin sesi gibi gelir. Cevaplar bu yöne kaydıkça sosyal içgüdünün önü kendini korumaya açılır ve sonuç so4 yerine sp4’le başlayabilir.
06
Sık sorulanlar
Yıllardır beni yoran bir gruptan neden kopamıyorum?
Kopmak, seni ayırt edebilen tek topluluğu bırakmak olabilir. Orada hangi işi iyi yaptığın, hangi sözünün hâlâ anıldığı bilinir; yeni bir sofrada ilk aylar yalnızca adınla oturursun. Seni orada tutan muhtemelen yorgunluğa dayanma gücün değil, başka bir masada adının kimseye bir şey hatırlatmayacağı ihtimalidir.
Yabancılarla neden eski dostlarımdan daha rahatım?
Eski dostların sofrasında sandalyeler yıllar önce dağıtıldı; hâlâ o sandalyeden konuşuyorsun ve her cümlen eski yerini ya onaylıyor ya zorluyor. Yabancılar arasında sandalye daha dağıtılmadı. Kaybedecek yer olmayınca kıyas da susar, bu sessizlik de muhtemelen rahatlık gibi gelir. Yeni biriyle nereye oturacağını sen seçersin; eski masada sandalye seni seçer.
Kalabalıkta yapılan şakanın daha çok acıttığını evdekilere nasıl anlatırım?
Bir deneme öner: bayram sofrasında herkesin önünde yapılan şakayı ertesi gün telefonda, ikiniz baş başayken tekrarlasınlar. Büyük ihtimalle gülersin. Fark sözlerde değil, dinleyenlerde: kalabalıkta söylenen şaka, masadaki herkesin aklına senin hakkında küçük bir not olarak düşer ve o not bir sonraki sofraya da seninle birlikte oturur.
Ortada olmayı sevmiyorum ama fark edilmeyince kırılıyorum. Bu nasıl oluyor?
Düğünde seni halayın ortasına çekiyorlar: herkes adımlarına, gömleğine, yüzüne bakıyor, utanç da bir kusur arıyor. Ertesi hafta başka bir düğünde yoksun ve biri, yaşlı teyzeleri halaya kimin kaldıracağını soruyor. İlki so4 için muhtemelen eziyettir, ikincisi olmazsa kalabalıktaki yer adsız kalır. Kırgınlık, o sorunun hiç sorulmadığı akşamlardan kalır.