MBTI và Enneagram: làm gì với hai kết quả không khớp

MBTI lớn lên từ loại hình học của Jung, được Katharine Briggs và Isabel Myers đưa thành bảng hỏi. Nó đo bốn thiên hướng: lấy năng lượng từ đâu, thu nhận thông tin bằng cách nào, quyết định dựa vào gì, và đối xử với kế hoạch ra sao. Mỗi thiên hướng là một lựa chọn giữa hai phía, bốn lựa chọn cho ra mười sáu mã. Các chữ cái trả lời câu hỏi “như thế nào”: làm việc như thế nào, chốt một quyết định như thế nào, đứng trong nhóm như thế nào. Còn vì sao một người làm tất cả những việc ấy, MBTI không hỏi.

Enneagram cắt ở một chỗ khác. Chín loại của nó khác nhau ở động cơ, còn cách làm thì để mở: người ta bảo vệ điều gì, sợ nhất điều gì, và sự chú ý trôi về đâu khi không có ai nhìn. Hai người cùng một loại có thể làm việc và giao tiếp theo hai kiểu trái ngược mà vẫn đang giải cùng một bài toán bên trong. Ngoài loại, mô hình còn giữ cánh, bản năng và mức độ, nghĩa là nó có một trục dọc: cùng một loại lúc đang vững và lúc bị cuốn đi trông như hai con người. MBTI không có trục ấy, các chữ cái theo thiết kế là thứ đứng yên.

Còn có một khác biệt về số học. Mười sáu mã là tích của bốn phép chia độc lập, tức hai lũy thừa bốn. Chín loại thì không tách ra được thành trục nào: chưa ai tìm được một bộ thang mà tổ hợp của chúng cho ra đúng chín loại ấy. Vì thế câu hỏi “INFP là loại nào trong Enneagram” được dựng giống câu hỏi “nốt Mi ứng với màu gì”. Cả hai mô hình cùng tả một con người, nhưng từ hai phía, và không có chung một cây thước.

Dù vậy, trên mẫu lớn vẫn có vài thứ hiện ra ổn định, và im lặng về chúng cũng thiếu trung thực y như vẽ ra một bảng. Loại 5 hay rơi vào phía hướng nội và phía “lý trí” hơn cả: trong tổng quan năm 2021, sáu trên bảy công trình xác nhận liên hệ với hướng nội, cả bảy xác nhận liên hệ với lý trí, và đây là kết quả bền nhất của toàn bộ đề tài. Loại 7 ngả về hướng ngoại cũng chắc chắn như vậy, loại 4 về cảm xúc, loại 1 về nguyên tắc. Loại 9 không có lấy một chữ cái ổn định nào: nó rải khắp mười sáu mã gần như tùy ý.

Đọc điều này phải theo một chiều và kèm một điều kiện. Một chiều: biết loại Enneagram thì thu hẹp được đôi chút kỳ vọng về chữ cái; biết chữ cái thì gần như không thu hẹp được loại Enneagram, vì dưới mỗi mã đều có ba bốn loại sống chung, loại nào cũng chiếm phần đáng kể. Điều kiện: đây là tỷ lệ, không phải quy tắc. Trong khảo sát năm 1998, loại 2 xuất hiện với tỷ lệ có ý nghĩa ở sáu mã MBTI cùng lúc. Loại 7 hướng nội hay loại 5 hướng ngoại không hiếm và cũng không phải nhầm loại: đó là hệ quả tự nhiên khi chữ cái đo hành vi còn loại đo động cơ. Phần trùng nhìn thấy được nằm ở bề mặt: hướng đi của năng lượng thì cả hai mô hình cùng để ý, còn lõi của một loại thì không chữ cái nào tả được.

Hãy giữ chúng như hai câu trả lời cho hai câu hỏi. Chữ cái tả cách bạn làm việc: lấy sức từ đâu, gom thông tin ra sao, quyết bằng gì. Loại Enneagram tả thứ bạn đang bảo vệ trong lúc làm, và nơi bạn bị cuốn về khi sức đã cạn. Cái thứ nhất có ích khi chọn cách làm việc và nói với đồng đội; cái thứ hai có ích khi cùng một cảnh lặp lại lần thứ ba và bạn muốn biết vì sao.

Khi hai kết quả trông như đang cãi nhau, chẳng hạn chữ cái nói bạn hướng ngoại còn Enneagram xếp bạn vào loại 5, thì thật ra không có cuộc cãi nào: bạn là một người loại 5 thích giao du, đó là một cấu tạo, và mâu thuẫn thì không có. Loại Enneagram được kiểm bằng động cơ, không bằng hành vi, và càng không bằng chữ cái. Nếu đọc mô tả loại mà không thấy mình trong đó, hãy nhìn kiểu phụ và mức độ trước, vì hai thứ này đổi bức tranh bên ngoài mạnh nhất, rồi mới nghi ngờ đến loại.

Hai quy tắc tiết kiệm thời gian. Đừng suy loại Enneagram từ chữ cái: “INFP hay là loại 4” là thống kê của diễn đàn, không phải sự thật về bạn. Và đừng nắn chữ cái cho vừa với loại: người loại 8 hướng nội đơn giản là người loại 8 hướng nội. Nền nghiên cứu của cả hai mô hình đều không thể đặt cạnh Big Five; cả hai đều có ích như một thứ ngôn ngữ để tự quan sát, và không mô hình nào phán quyết mô hình kia.