Enneagram en MBTI: waarom je twee uitslagen botsen

MBTI komt voort uit de typologie van Jung, die Katharine Briggs en haar dochter Isabel Myers hebben omgezet in een vragenlijst. Het model meet vier voorkeuren: waar iemand zijn energie vandaan haalt, hoe hij informatie opneemt, waarop hij beslist en hoe hij met een plan omgaat. Elke voorkeur is een keuze uit twee, en vier keuzes leveren zestien codes op. De letters beantwoorden de vraag ‘hoe’: hoe iemand werkt, hoe hij knopen doorhakt, hoe hij zich in een groep gedraagt. Waarom hij dat allemaal doet, vraagt MBTI niet.

Het enneagram snijdt op een andere plek. De negen typen verschillen niet in werkwijze maar in motief: wat iemand beschermt, waar hij het bangst voor is, en waar zijn aandacht heen gaat als niemand kijkt. Twee mensen van hetzelfde type kunnen totaal anders werken en omgaan met anderen, en toch dezelfde innerlijke opgave oplossen. Naast het type houdt het model een vleugel, een instinct en een ontwikkelingsniveau bij, en dat geeft een verticale as: hetzelfde type met ruimte en in de greep ziet eruit als twee verschillende mensen. MBTI heeft zo’n as niet; de letters horen per ontwerp vast te liggen.

Er is ook een rekenkundig verschil. Zestien codes zijn het product van vier onafhankelijke tweedelingen, twee tot de vierde macht. Negen typen laten zich op geen enkele as uiteenleggen: een set schalen waaruit ze door combinatie zouden ontstaan, heeft niemand gevonden. De vraag ‘welk enneagram type hoort bij INFP’ zit daardoor in elkaar als de vraag ‘welke kleur hoort bij de noot mi’. Beide modellen beschrijven dezelfde mens, maar van een andere kant, en een gedeelde meetlat is er niet.

Toch is er iets wat op grote steekproeven stabiel terugkomt, en daarover zwijgen zou net zo oneerlijk zijn als een tabel tekenen. Type 5 blijkt het vaakst introvert en een denkend type: in het overzicht van 2021 bevestigden zes van de zeven studies het verband met introversie en alle zeven het verband met denken, het stevigste resultaat van het hele onderwerp. Type 7 trekt even betrouwbaar naar extraversie, type 4 naar voelen, type 1 naar oordelen. Voor type 9 is geen enkele vaste letter gevonden: het komt in alle zestien codes ongeveer willekeurig voor.

Dit laat zich in één richting lezen en met een voorbehoud. Eén richting: wie het enneagram type kent, kan de verwachting over de letters iets versmallen; wie de letters kent, kan het enneagram type nauwelijks versmallen, want onder elke code leven drie of vier typen met elk een merkbaar aandeel. Het voorbehoud: het gaat om aandelen, niet om regels. In de enquête van 1998 kwam type 2 significant vaker voor in zes MBTI-codes tegelijk. Een introverte zeven of een extraverte vijf is niet zeldzaam en geen verwarring, maar het gewone gevolg van het feit dat letters gedrag meten en het type een motief. De overlap die er is ligt aan de oppervlakte: de richting van de energie zien beide modellen, en de kern van een type wordt door geen enkele letter beschreven.

Houd ze als twee antwoorden op twee vragen. De letters beschrijven hoe je werkt: waar je je kracht vandaan haalt, hoe je informatie verzamelt, waarop je beslist. Het enneagram type beschrijft wat je ondertussen beschermt en waar je heen drijft als de kracht op is. Het eerste helpt bij het kiezen van een werkvorm en in het gesprek met je team; het tweede helpt als hetzelfde scenario zich voor de derde keer afspeelt en je wilt weten waarom.

Als de uitslagen elkaar lijken tegen te spreken, bijvoorbeeld de letters wijzen op extraversie en volgens het enneagram ben je een vijf, dan is er geen tegenspraak: je bent een sociale vijf, en dat is een bouw, geen fout. Een enneagram type toets je aan het motief, niet aan gedrag, en al helemaal niet aan letters. Herken je jezelf niet in de beschrijving van het type, kijk dan eerst naar het subtype en het niveau, die veranderen het uiterlijke beeld het meest, en twijfel pas daarna aan het type.

Twee regels die tijd besparen. Leid het enneagram type niet af uit letters: ‘een INFP is meestal een vier’ is forumstatistiek, geen feit over jou. En buig de letters niet naar het type toe: een introverte acht is gewoon een acht die introvert is. Geen van beide modellen heeft een onderzoeksbasis die in de buurt komt van de Big Five; allebei zijn ze bruikbaar als taal om jezelf te observeren, en geen van beide velt een oordeel over de ander.