Enneagram ve MBTI: iki sonucun neden uyuşmuyor

MBTI, Jung’un tipolojisinden çıktı; Katharine Briggs ile Isabel Myers o tipolojiyi bir ankete dönüştürdü. Ölçtüğü şey dört tercih: insanın enerjiyi nereden aldığı, bilgiyi nasıl topladığı, kararı neyle verdiği ve planla nasıl geçindiği. Her tercih iki seçenekten biridir, dört seçim on altı kod eder. Harfler “nasıl” sorusuna cevap verir: nasıl çalışır, kararı nasıl bağlar, grupta nasıl durur. Bütün bunları neden yaptığını MBTI sormaz.

Enneagram kesiği başka yerden atar. Dokuz tip birbirinden yöntemle değil güdüyle ayrılır: insan neyi korur, en çok neden korkar, kimse bakmazken dikkati nereye kayar. Aynı tipten iki kişi bambaşka çalışıp bambaşka konuşabilir ve yine de aynı iç meseleyi çözüyor olabilir. Tipin üstünde model bir de kanat, içgüdü ve gelişim seviyesi taşır, yani bir dikey ekseni vardır: aynı tip iyi günündeyken ve sıkıştığında iki ayrı insan gibi görünür. MBTI’de böyle bir eksen yoktur; harfler tasarım gereği yerinde durur.

Bir de aritmetik fark var. On altı kod, dört bağımsız bölmenin çarpımıdır: ikinin dördüncü kuvveti. Dokuz tip hiçbir eksene ayrışmaz; kombinasyonlarından dokuz tipin çıkacağı bir ölçek takımını kimse bulamadı. Bu yüzden “INFP hangi enneagram tipine denk gelir” sorusu, “mi notası hangi renge denk gelir” sorusuyla aynı biçimde kurulmuştur. İki model de insanı anlatır, ama farklı yanlarından; ortak bir cetvelleri yoktur.

Bütün bunlara rağmen büyük örneklemlerde bazı şeyler kararlı biçimde görünüyor ve bunu söylememek, tablo çizmek kadar dürüstlükten uzak olurdu. Tip 5 çoğunlukla içedönük ve düşünen tip çıkıyor: 2021 derlemesinde yedi çalışmanın altısı içedönüklükle bağı, yedisinin yedisi düşünmeyle bağı doğruladı ve bu, konunun tamamındaki en sağlam sonuç. Tip 7 aynı güvenle dışadönüklüğe, tip 4 duyguya, tip 1 yargılamaya kayıyor. Tip 9’a ise tutunacak tek bir harf bile bulunamadı: on altı kodun hepsine az çok rastgele dağılıyor.

Bunu tek yönde ve bir çekinceyle okumak gerekir. Tek yönde: enneagram tipini bilmek harflere dair beklentiyi biraz daraltır; harfleri bilmek enneagram tipini neredeyse hiç daraltmaz, çünkü her kodun altında üç dört tip yaşar ve her birinin payı hatırı sayılır. Çekince: konu bir pay, bir kural değil. 1998 anketinde tip 2 aynı anda altı MBTI koduna anlamlı ölçüde düşüyordu. İçedönük bir tip 7 de dışadönük bir tip 5 de ne nadirdir ne de bir tip yanılgısı; harflerin davranışı, tipin ise güdüyü ölçmesinin olağan sonucudur. Görünen örtüşme yüzeyde duruyor: enerjinin yönünü iki model de aynı netlikte fark eder, tipin çekirdeğini ise hiçbir harf anlatmaz.

İkisini iki soruya verilmiş iki cevap olarak tut. Harfler nasıl çalıştığını anlatır: gücü nereden aldığını, bilgiyi nasıl topladığını, kararı neyle verdiğini. Enneagram tipi ise bunu yaparken neyi koruduğunu ve güç bittiğinde seni nereye sürüklediğini anlatır. İlki çalışma biçimini seçerken ve ekiple konuşurken işe yarar; ikincisi aynı sahne üçüncü kez tekrarlandığında.

Sonuçlar çelişir gibi durduğunda, mesela harfler dışadönük diyor ama enneagramda tip 5 çıktıysan, ortada çelişki yok: sen konuşkan bir Beşsin ve bu bir kuruluştur, çelişki değil. Enneagram tipi güdüden sınanır, davranıştan değil, harflerden hiç değil. Tip tarifinde kendini bulamıyorsan önce alt tipe ve gelişim seviyesine bak; dış görünüşü en çok onlar değiştirir. Tipten şüpheye ancak ondan sonra düş.

Zaman kazandıran iki kural. Enneagram tipini harflerden çıkarma: “INFP’ler genelde Dört olur” bir forum istatistiğidir, senin hakkında bir olgu değil. Harfleri tipe uydurmaya da kalkma: içedönük bir tip 8, içedönük olan bir tip 8’dir, o kadar. İki modelin de araştırma tabanı Büyük Beşli’ninkiyle karşılaştırılamaz; ikisi de kendini gözlemek için bir dil olarak işe yarar ve hiçbiri öbürü hakkında hüküm vermez.